Iran đe dọa chiến tranh, nhưng điều thú vị đang diễn ra trên blockchain – và người Việt cần biết
Ngày 9/5, Iran tuyên bố điều chỉnh chiến lược quân sự, đe dọa mở rộng xung đột với Mỹ trong bối cảnh phong tỏa. Các kênh truyền hình quốc phòng lập tức chiếu những thước phim về tên lửa đạn đạo và căn cứ không quân. Nhưng tôi, một người làm DAO Governance Architect ngồi ở Bắc Ninh, lại nhìn vào một thứ khác: màn hình giao dịch. Dòng tiền stablecoin đang đổ về các sàn giao dịch quanh Tehran, hash rate Bitcoin ở vùng Trung Đông nhích lên từng giờ, và một lớp thanh toán ngang hàng im lặng đang được thử nghiệm ngay giữa bờ vực chiến tranh. Không kênh tin tức quân sự nào nói điều này.
Bài phân tích từ Crypto Briefing gọi đây là một ván bài kinh tế. Tôi đồng ý. Iran bị cắt khỏi SWIFT nhiều năm, xuất khẩu dầu thô nằm dưới hạn ngạch, hệ thống ngân hàng gần như đóng băng. Trong bối cảnh đó, cryptocurrency không phải là một lựa chọn, mà là một mạch máu ngầm. Năm 2022, tôi đọc báo cáo của Elliptic về việc IRGC dùng Bitcoin để thanh toán nhập khẩu. Họ không giữ coin. Họ chuyển ngay thành hàng hóa qua các sàn OTC. Khi căng thẳng leo thang, những luồng tiền này bắt đầu sáng đỏ trên công cụ phân tích on-chain.
Có ba tín hiệu kỹ thuật mà bản tin quân sự không hề đề cập. Tín hiệu thứ nhất: sự dịch chuyển hash rate. Dữ liệu từ các mining pool ở Trung Đông cho thấy tỷ trọng khai thác Bitcoin từ Iran có xu hướng tăng vào những tuần lệnh trừng phạt bị siết chặt. Điện giá rẻ từ các nhà máy nhiệt điện khiến Iran trở thành một trong những nơi khai thác Bitcoin có chi phí thấp nhất thế giới. Bitcoin không hỏi bạn đến từ quốc gia nào khi bạn bán nó. Đó là lý do nó trở thành công cụ sống còn chứ không phải một khoản đầu tư.
Tín hiệu thứ hai mới thực sự đáng chú ý: Iran không dùng Bitcoin như một nơi lưu trữ giá trị, mà như một lớp thanh toán. Blockchain công khai của Bitcoin quá chậm và quá dễ theo dõi. Nên họ chuyển qua stablecoin. Nhưng ở đây có một nghịch lý: Tether và USDC đều có thể đóng băng ví. Một nhà nước đang bị trừng phạt không thể đặt toàn bộ tài sản vào một hệ thống mà đối thủ nắm quyền kiểm soát. Chính vì thế, Lightning Network – một lớp thanh toán thứ hai trên Bitcoin – trở thành một dạng đường tơ lụa kỹ thuật số. Năm ngoái, tôi thử nghiệm với một người bạn ở Tehran: chúng tôi chuyển 0,1 BTC qua một chuỗi 12 node, mất 45 giây, phí gần như bằng không, không ai hỏi tên tuổi. Cảm giác giống như băng qua một biên giới không có trạm kiểm soát.
Tín hiệu thứ ba nằm ở khối lượng giao dịch phi tập trung. Khi bài báo nói về khủng hoảng leo thang, tôi mở Dune Analytics và thấy khối lượng giao dịch cặp USDT/USD trên các sàn DEX ở khu vực Trung Đông tăng khoảng 60% trong 48 giờ. Người dân Iran – những người đã quen với siêu lạm phát – đang đổ xô mua stablecoin để giữ giá trị. Nhưng họ lại mua trên chính những sàn giao dịch mà Mỹ có thể yêu cầu đóng băng bất cứ lúc nào. Họ chỉ có lớp thanh toán ngang hàng hoạt động âm thầm. Một trong những điều tôi học được từ các buổi meetup ở Bắc Ninh là: khi khủng hoảng xảy ra, tài sản thực sự không nằm ở đồng coin bạn giữ, mà nằm ở mạng lưới bạn có thể dùng để di chuyển nó.
Bây giờ đến góc nhìn phản trực giác. Nhiều người nghĩ chiến tranh sẽ đẩy Bitcoin tăng giá. Thực tế có thể ngược lại. Nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa, giá dầu tăng sốc, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ sẽ buộc phải thắt chặt thanh khoản để chống lạm phát. Dòng tiền rời khỏi tài sản rủi ro, Bitcoin giảm trong ngắn hạn. Chúng ta quên mất rằng Bitcoin vẫn được định giá bằng USD. Một đồng USD mạnh lên vì khủng hoảng năng lượng là kẻ thù của mọi tài sản đầu cơ. Năm 2022, khi Nga mở chiến dịch quân sự ở Ukraine, Bitcoin giảm hơn 20% trước khi phục hồi. Vì vậy, đừng vội FOMO chỉ vì thấy tin tức căng thẳng.
Câu hỏi quan trọng nhất cho cộng đồng blockchain Việt Nam không phải là “Iran có tấn công Mỹ không”. Mà là: khi các quốc gia bị trừng phạt tìm mọi cách để sống sót, hệ thống tài chính toàn cầu sẽ được viết lại như thế nào? Blockchain không phải là vũ khí, nhưng nó là một vùng đất không biên giới. Nó không thuộc về ai, cũng không bảo vệ ai. Nó chỉ phản ánh đúng bản chất con người: khi mọi cánh cửa đóng lại, chúng ta sẽ đào một đường hầm. Câu hỏi còn lại là: khi chiến tranh hiện đại ngày càng có thể được gói trong một smart contract – ai sẽ là người giữ chìa khóa?