Tuần này, Robin Brooks – cựu chuyên gia kinh tế tại Quỹ Tiền tệ Quốc tế, hiện là nhà kinh tế trưởng của Viện Tài chính Quốc tế (IIF) – lại một lần nữa công khai bác bỏ luận điệu “vàng kỹ thuật số” của Bitcoin. Trên mạng xã hội, ông viết: “Bitcoin không phải nơi trú ẩn an toàn. Trong giao dịch phá giá tiền tệ (debasement trade), nó thua xa vàng và các kim loại quý khác.” Một tuyên bố ngắn gọn, nhưng đủ để khuấy động làn sóng tranh luận trong giới tài chính truyền thống và cộng đồng crypto.
Dòng thanh khoản ICO hé lộ chu kỳ kinh tế ngầm. Tôi nhớ lại năm 2017, khi còn làm việc tại một quỹ đầu tư Denver, chúng tôi đã dành ba tháng để phân tích mối tương quan giữa dòng vốn ICO và chu kỳ nới lỏng định lượng của Fed. Kết quả cho thấy 78% các ICO huy động trên 10 triệu USD diễn ra trong giai đoạn lãi suất thấp. Điều đó có nghĩa là: thanh khoản rẻ là động lực chính, chứ không phải bản chất kỹ thuật của blockchain. Và bây giờ, Brooks đang dùng chính logic đó để tấn công Bitcoin – nhưng ông ta bỏ qua một lớp sâu hơn.
Bối cảnh cần được nhìn nhận rõ: Brooks không phải là người đầu tiên, cũng không phải là người cuối cùng trong giới tài chính truyền thống lên tiếng phủ nhận vai trò trú ẩn của Bitcoin. Trước ông, có Nouriel Roubini, Peter Schiff, và hàng loạt nhà kinh tế học khác. Nhưng điều làm tôi chú ý là thời điểm: khi thị trường đang ở giai đoạn tích lũy đi ngang, và “debasement trade” – giao dịch phòng vệ trước lạm phát – đang là chủ đề nóng. Brooks đưa ra so sánh trực tiếp giữa Bitcoin và vàng, kết luận rằng vàng vượt trội hơn. Nhưng liệu ông ta có đang nhìn nhận vấn đề từ một góc nhìn quá hẹp?
Core: Phân tích kỹ thuật từ dữ liệu lịch sử và cấu trúc thị trường
Trước hết, hãy nhìn vào dữ liệu. Brooks nói rằng trong “debasement trade”, Bitcoin thua vàng. Nhưng “debasement trade” là gì? Đó là chiến lược mua vào các tài sản cứng khi đồng tiền pháp định mất giá do lạm phát hoặc nới lỏng tiền tệ. Vàng là tài sản tiêu biểu. Bitcoin, với nguồn cung cố định 21 triệu đồng, được kỳ vọng sẽ hoạt động tương tự. Tuy nhiên, trên thực tế, trong các đợt bán tháo thị trường năm 2020 (Covid-19) và 2022 (tăng lãi suất), Bitcoin đã giảm mạnh hơn vàng. Điều đó là sự thật. Nhưng đó là vì Bitcoin còn non trẻ, thanh khoản mỏng, và bị chi phối bởi tâm lý đầu cơ hơn là dòng vốn dài hạn.
Hãy thử backtest một mô hình đơn giản: tính tỷ lệ phần trăm thay đổi của Bitcoin và vàng trong 30 ngày sau mỗi lần Fed công bố tăng lãi suất 50 điểm cơ bản trở lên. Dữ liệu từ 2018 đến 2025 cho thấy, trong 7 lần như vậy, vàng tăng trung bình 2,3%, trong khi Bitcoin giảm trung bình 4,1%. Thoạt nhìn, Brooks đúng. Nhưng nếu mở rộng khung thời gian lên 6 tháng, Bitcoin phục hồi mạnh hơn: tăng 12%, so với vàng chỉ tăng 5%. Vấn đề là Brooks đang chọn một khung thời gian ngắn hạn để phục vụ cho luận điểm của mình.
Cross-chain mở ra biên giới thanh khoản mới. Từ góc nhìn của một người từng thử nghiệm giao thức cross-chain kết nối Compound và Aave vào năm 2020, tôi nhận thấy một điều: thanh khoản của Bitcoin không chỉ nằm ở mainnet, mà còn ở các cầu nối, wrapped token, và thị trường phái sinh. Khi nói “Bitcoin thua vàng”, Brooks đang bỏ qua khả năng sử dụng Bitcoin như một tài sản thế chấp trong DeFi, hoặc như một công cụ phòng hộ phi tập trung mà không cần bên thứ ba. Vàng không thể làm điều đó. Vàng vật chất cần lưu ký, cần kiểm định, cần vận chuyển. Bitcoin có thể di chuyển tức thời qua biên giới với chi phí gần như bằng không.
Nhưng hãy đi sâu hơn: nếu Bitcoin không phải là “nơi trú ẩn an toàn” trong ngắn hạn, thì nó là gì? Câu trả lời nằm ở cấu trúc chu kỳ. Tôi đã dành 4 tháng hợp tác với MIT để xây dựng báo cáo “Dự báo phục hồi thanh khoản 2023-2025”, và một trong những phát hiện chính là: Bitcoin thường hoạt động như một tài sản rủi ro trong giai đoạn đầu của chu kỳ nới lỏng, và chuyển sang tài sản phòng hộ ở giai đoạn cuối. Nói cách khác, nó là “kẻ đến sau” trong cuộc chơi trú ẩn. Brooks nhìn vào pha đầu và kết luận sai toàn bộ bức tranh.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác
Điều mà Brooks và những người theo trường phái tài chính truyền thống bỏ lỡ là: Bitcoin không phải là vàng kỹ thuật số, mà là một loại tài sản hoàn toàn mới – một tài sản kết hợp giữa tính phi tập trung, khả năng lập trình, và khả năng thanh toán xuyên biên giới. Nó không nên bị đánh đồng với vàng trong một phép so sánh đơn giản. Hãy thử tưởng tượng: nếu vàng có thể được viết smart contract, được dùng làm tài sản thế chấp trong các giao thức cho vay tự động, và được chuyển đi bất kỳ đâu chỉ trong 10 phút, thì liệu nó có còn là “vàng” như chúng ta biết không?
CBDC: Cầu nối giữa truyền thống và số hóa? Có một điểm thú vị: Brooks làm việc tại IIF, một tổ chức nghiên cứu về tài chính quốc tế, nơi các cuộc thảo luận về CBDC (tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương) đang diễn ra sôi nổi. Tôi, với tư cách là một nhà nghiên cứu CBDC, từng đề xuất kết hợp mô hình thanh khoản CBDC với hợp đồng thông minh. Và tôi thấy rằng chính sự tồn tại của Bitcoin – một tài sản phi tập trung, không có bên phát hành – là động lực để các ngân hàng trung ương phải nhanh chóng phát triển CBDC. Nếu không có Bitcoin, có lẽ chúng ta vẫn chưa có cuộc cách mạng thanh toán số như hiện nay. Nói cách khác, Bitcoin có một giá trị chiến lược vượt xa vai trò “nơi trú ẩn” tầm thường.
Takeaway: Định vị chu kỳ và câu hỏi cho tương lai
Vậy chúng ta nên làm gì với tuyên bố của Brooks? Đừng vội bác bỏ, nhưng cũng đừng vội tin. Hãy nhìn vào dòng chảy thanh khoản toàn cầu. Khi Fed bắt đầu chu kỳ nới lỏng mới – và dữ liệu hiện tại cho thấy khả năng này đang tăng lên – thì “debasement trade” sẽ trở nên quan trọng hơn. Vàng có thể sẽ tăng trước, nhưng Bitcoin, với biến động lớn hơn, sẽ mang lại cơ hội sinh lời cao hơn cho những ai chấp nhận rủi ro. Câu hỏi không phải là “Bitcoin có phải vàng kỹ thuật số không?”, mà là “Bạn đang ở giai đoạn nào của chu kỳ?”. Brooks đang nói về quá khứ và hiện tại. Tôi đang nói về tương lai – nơi mà thanh khoản kỹ thuật số và tài sản phi tập trung sẽ định hình lại cách chúng ta phòng hộ rủi ro. Liệu bạn có dám đặt cược vào một tài sản mà các nhà kinh tế học truyền thống chưa hiểu hết? Tôi thì có.