Khi AI lặp lại sai lầm của crypto: Bài học từ chu kỳ đầu tư hạ tầng quá mức
Năm 2025, một bài phân tích của chuyên gia tài chính Phó Bằng (Fu Peng) về 'sự lệch pha giữa chi tiêu vốn AI và lợi nhuận' đã gây chấn động giới đầu tư. Ông chỉ ra rằng các ông lớn công nghệ đang đốt hàng trăm tỷ USD vào hạ tầng AI, nhưng doanh thu từ ứng dụng vẫn chưa thể bù đắp. Nghe quen không? Đúng vậy, tôi đã thấy kịch bản này trong crypto — từ ICO 2017, DeFi Summer 2020, đến cơn sốt NFT Infrastructure 2021. Là một người đã sống sót qua ba chu kỳ, tôi thấy AI đang đi vào vết xe đổ y hệt: đầu tư vào 'cung' trước khi 'cầu' thực sự xuất hiện.
Hãy nhìn lại lịch sử. Năm 2017, tôi đầu tư ICO KyberNetwork — một giao thức thanh khoản phi tập trung. Khi đó, mọi người đổ xô vào các dự án cơ sở hạ tầng như blockchain layer 1, nhưng không ai hỏi: 'Ai sẽ dùng nó?' Kết quả là 90% dự án chết sau 12 tháng, nhưng KyberNetwork sống vì nó có thanh khoản thực. Đến DeFi Summer 2020, tôi xây dựng bot farm tự động trên Compound và Yearn, và thấy một điều: những dự án có doanh thu thực (như fee từ lending) mới tồn tại qua bear market. Còn các dự án chỉ khoe TVL ảo đều sụp đổ. Năm 2021, tôi đầu tư vào Immutable X (IMX) — hạ tầng NFT — và bán ra khi thấy bong bóng, vì tôi biết hạ tầng không có ứng dụng cuối sẽ không giữ được giá trị.
Bây giờ, AI đang ở giai đoạn tương tự. Các công ty như Microsoft, Google, Meta chi hàng chục tỷ USD mua GPU, xây trung tâm dữ liệu, nhưng doanh thu từ AI chỉ chiếm vài phần trăm tổng thu nhập. Lý do kỹ thuật rất rõ: 'chi phí token' vẫn quá cao để thay thế các giải pháp truyền thống. Hãy tưởng tượng bạn phải trả 10 USD cho 1.000 token để chạy một chatbot trong khi một nhân viên support chỉ tốn 2 USD — AI chưa đạt 'điểm bùng phát kinh tế'. Điều này giống hệt vấn đề của Ethereum năm 2021: gas fee đắt đỏ khiến DeFi chỉ dành cho cá voi, không phải đại chúng. Layer 2 như Arbitrum ra đời để giải quyết, nhưng chi phí chứng minh ZK vẫn cao — một bài toán tương tự.
Tuy nhiên, có một góc nhìn phản trực giác: thị trường đang đánh giá thấp sức mạnh của 'ứng dụng hiệu quả' so với 'hạ tầng vĩ mô'. Trong crypto, khi giá ETH giảm, các ứng dụng DeFi như Uniswap vẫn kiếm được phí giao dịch khổng lồ. Tương tự, trong AI, các công ty như Character.AI hay Jasper đã có doanh thu từ người dùng, dù họ không xây dựng mô hình lớn. Điều này cho thấy giá trị đang dịch chuyển từ 'người bán xẻng' (nhà cung cấp GPU, cloud) sang 'người đào vàng' (startup ứng dụng). Nhưng để 'đào được vàng', họ cần một 'killer app' — một ứng dụng mà chi phí AI thấp hơn lợi ích của nó. Tôi tin rằng điều đó sẽ đến từ tác nhân AI (Agent) trong các quy trình doanh nghiệp: tự động hóa chăm sóc khách hàng, kiểm tra code, tối ưu chuỗi cung ứng. Những lĩnh vực này có ROI rõ ràng ngay trong 6 tháng, không cần chờ 5 năm.
Hãy nhìn vào lịch sử vĩ mô: mỗi chu kỳ công nghệ đều trải qua giai đoạn 'đầu tư quá mức vào hạ tầng' trước khi 'ứng dụng bùng nổ'. Internet cuối thập niên 1990, di động cuối thập niên 2000, và crypto với DeFi. AI cũng vậy. Nhưng câu hỏi đặt ra là: liệu thị trường có đủ kiên nhẫn để chờ? Trong crypto, chúng ta đã thấy sự sụp đổ của Terra/Luna vì không có nhu cầu thực. AI có thể tránh được kịch bản đó nếu các công ty tập trung vào 'hiệu quả vốn' thay vì 'cuộc đua vũ trang'. Đối với nhà đầu tư, đây là lúc để chọn lọc: bỏ qua các dự án hạ tầng AI không có doanh thu, và tập trung vào các ứng dụng đã chứng minh được unit economics. Tôi đã làm điều đó với Arbitrum năm 2022 — mua khi mọi người hoảng loạn — và nó trả lại 3x trong 2 năm. AI cũng sẽ có cơ hội tương tự, nhưng chỉ khi bạn biết đâu là 'cát' và đâu là 'vàng'.